Прокуратура жетекшілігімен Жамбыл облысында қоғамдық қауіпсіздікті нығайтуға бағытталған «Қауіпсіз – Байзақ» бастамасы іске қосылды. Байзақ ауданының Бұрыл ауылдық округінде өткен кездесу ауыл тұрғындарын, жергілікті және Тараз қаласынан шақырылған мемлекеттік органдардың басшыларын бір алаңға жинап, «ЗАҢ МЕН ТӘРТІП» тұжырымдамасы негізінде нақты сұрақтарды талқылауға мүмкіндік берді. Әңгіменің өзегі – ауыл мен қала арасындағы күнделікті қозғалысқа бейімделген, бірақ бақылаудан тыс қалып қоятын жасөспірімдер, сондай-ақ тұрақты жұмысы жоқ жастардың қылмысқа тартылу қауіпі. Ресми дерекке сүйенсек, құқық бұзғандардың шамамен 70 пайызы – тұрақты жұмысы жоқ, көбіне 18 бен 35 жас аралығындағы азаматтар. Сондықтан бұл бастама бір мезетте екі міндетті көздейді: қылмыстың алдын алу және жастарға өмірлік мүмкіндіктер ашу.
Кездесуде облыс прокуратурасының басшылығы ең алдымен қауіпсіз ортаның базалық шарттарын атады: иесіз қалған, қараусыз ғимараттарды құқықтық тұрғыдан анықтап, тиісті шешім қабылдау; қоғамдық кеңістіктерде жарықтандыруды күшейту; тұрғын ықшамаудандар, мектептерге баратын жолдар, аялдамалар мен саябақтарда бейнебақылауды кеңейту; учаскелік полицияның жедел әрекетін қамтамасыз ету. Бұл – «көрінетін қауіпсіздік» элементтері. Алайда бастаманың салмағы тек темір мен сымда емес. Прокуратура «көрінбейтін қауіпсіздікке» – яғни әлеуметтік себептерді жоюға, жастардың бос уақытын мазмұнды өткізуіне, жұмысқа орналасуына, білім алуына, психологиялық қолдау алуына ден қояды. Сол үшін мектептер мен колледждердегі профилактика, мобильді топтардың тұрақты рейдтері, ата-аналармен жүйелі диалог, жұмыспен қамту орталықтарының жылжымалы қабылдаулары кешен ретінде қарастырылып отыр.
Бұрыл ауылдық округінің ерекшелігі – көптеген жасөспірімнің Таразға қатынап оқуында. Тұрақты тұратын жері – ауыл, оқитын жері – қала болғандықтан, кейбір балалар екі жүйенің арасындағы «аралық аймақта» қалып қояды: бір жерде есепте тұрмаған, екінші жерде толық бақылауға алынбаған. Осы олқылықты жабу үшін Тараз қаласы мен Байзақ ауданының білім бөлімдері, кәмелетке толмағандар істері жөніндегі инспекторлар және мектеп психологтары арасында бірлескен дерекалмасу, тәуекел топтарына ортақ куратор бекіту, оқушының сабаққа қатысуын, мінез-құлқын, үйдегі ахуалын бір терезе қағидатымен бақылау енгізіледі. Яғни бала екі мекеменің арасында «жоғалып» кетпей, бір жүйелік жоспармен сүйемелденеді.
Ата-аналардың жауапкершілігі бөлек атап өтілді. Балаға ең сенімді орта – отбасы. Сол себепті ата-ана баласының кіммен араласатынын, бос уақытын қалай өткізетінін, мектеп пен колледждегі сабақтарына қатысуын жүйелі қадағалауы қажет. Ата-аналар жиналысына бару – формалдылық емес, қауіпсіздік мәдениетінің бір бөлігі. Прокуратура бұл бағытта мектептердегі ата-аналар комитеттерімен ашық кездесулер өткізіп, отбасылық кеңес беру форматтарын көбейтуді қолдайды. Қажет болған жағдайда, психолог, әлеуметтік қызметкер және учаскелік полиция бірлесіп, отбасына тікелей барып кеңес береді.
«Қауіпсіз – Байзақ» тек тәртіп шараларының тізімі емес. Бұл – жастарға мүмкіндік ұсынатын әлеуметтік лифт. Жұмыспен қамту орталықтары ауылға шығып, қысқа мерзімді оқыту курстарын, дуалды білім беру платформаларын, жергілікті кәсіпорындардағы тағылымдамаларды ұсынбақ. Спорт алаңдарын жандандыру, мәдени үйірмелер, дебат клубтары, робототехника мен ІТ-сыныптары сияқты бағыттар бос уақытты пайдалы арнаға бұруға көмектеседі. Жас мамандарға, колледж студенттеріне шағын гранттар мен микрожобалар байқауын ұйымдастыру ұсынылды: ауыл инфрақұрылымын жақсартуға, экологиялық бастамаларға, волонтерлік жобаларға қатысқан әр жас тәжірибе жинап, түйіндемесін толықтыра алады.
Қылмыстың алдын алу үшін «қауіп картасы» әзірленеді: қай көшеде жарық әлсіз, қай аула бақылаусыз, қай жерде жастар топтанып тұрады – осының бәрі белгіленіп, жауапты мекемелерге мерзім қойылады. Бейнебақылау камераларының жұмысын үздіксіз жүргізу, жазбаларды сақтау, полиция шақыруға арналған SOS-бағаналар орнату, мектепке баратын «қауіпсіз маршруттарды» таңбалау, аялдамалар мен жаяу жүргінші өткелдерін жарықтандыру – бәрі бір жоспарға біріктіріледі. Қауіпсіздік туралы хабарлау арналары да кеңейеді: сенім телефоны, мессенджердегі чат-бот, аноним форма. Тұрғын қай жерде мәселе көрсе, сол жерден-ақ хабар бере алады, ал шағымның орындалу барысын онлайн көреді.
Жоба құқықтық тәртіпті сақтауды да күшейтеді. Прокуратура иесіз ғимараттарды құқықтық тұрғыдан рәсімдеп, қауіпті нысандарды қоршау, жою немесе әлеуметтік мақсатқа беру мәселесін жергілікті әкімдікпен бірге шешеді. Қоғамдық орындарда ұсақ құқық бұзушылықтың алдын алу – үлкен қылмыстың алдын алу. Сол үшін учаскелік инспекторлардың жаяу патрулі жиілеп, профилактикалық әңгімелер көбейеді. Қай жерде заң бұзылса – акт жасалып, уақытында жауапқа тарту қамтамасыз етіледі.
Жастар арасындағы тәуекел мінез-құлықты ерте анықтау үшін мектеп психологтарының жұмысы күшейтіледі: буллинг пен кибербуллингті тану, суицидтің алдын алу, зиянды әдеттерге қарсы оқу-семинарлар өткізіледі. Колледждер мен мектептерде «қауіпсіздік сағаттары» тұрақты форматқа көшеді, ал ата-аналарға арналған қысқа түсіндірме тренингтер ұйымдастырылады. Баланың жеке кеңістігіне құрмет сақтала отырып, оның қауіпсіздігіне қажетті шараның бәрі жұмсақ түрде, түсіндіру арқылы жүргізіледі.
«Қауіпсіз – Байзақ» – мемлекеттік орган, құқық қорғау құрылымдары және қоғамның бірлескен ісі. Әрбір тараптың рөлі айқын: прокуратура – заңның орындалуына кепіл, әкімдік – инфрақұрылымды ретке келтіруші, білім мен денсаулық сақтау ұйымдары – профилактиканың тірегі, полиция – жедел әрекет етуші буын, ата-ана – баланың басты қорғаушысы. Осы шынжырдағы бір буын әлсіресе, жалпы қауіпсіздік те әлсірейді. Сол себепті бастама тек бір жолғы акциямен шектелмейді, тұрақты өлшемдермен бағаланады: көше жарығы қосылған нүктелер саны, камералардың істен шығу уақыты, жаяу патруль маршрутының қамтуы, оқушының сабаққа қатысуы, жұмысқа орналастырылған жастар үлесі, ата-аналар жиналысына қатысу көрсеткіші. Бұл деректер ашық жарияланып, тұрғындармен кері байланыс тұрақты жүргізіледі.
Ақыры, мәселенің өзегі қарапайым сұрақта тоғысады: біздің бала өзін қауіпсіз сезіне ме? Егер жауап «иә» болса, онда жарық та, камера да, тәртіп те, мүмкіндік те дұрыс жұмыс істеп тұр деген сөз. «Қауіпсіз – Байзақ» осы «иә» жауабын тұрақты етуге бағытталған. Бастама сәтті жүзеге асса, Байзақтың үлгісі басқа аудандарға да таралып, Жамбыл облысында қауіпсіздік мәдениеті күнделікті өмірдің үйреншікті бөлігіне айналады. Қауіпсіз орта – жай ғана ұран емес, ол – жарығы жанып тұрған көше, есігі ашық мектеп, сенімді автобус аялдамасы, жақсы көретін ісі бар жас, баласын күтіп отырған отбасы. Осындай ортада заң үстемдігі нығайып, әр отбасының тыныштығы қорғалады.
