Жамбыл облысында еңбек құқықтарын қорғау бағытындағы прокурорлық бақылау нақты нәтижесін беріп отыр. Байзақ ауданының прокуратурасы жүргізген талдау барысында «Байзақ су» ШЖҚ МКК-де қаржының дұрыс жоспарланбауы салдарынан биыл маусым айында еңбекақыны кешіктіру фактісі анықталды: 146 жұмыскер алдындағы берешек 18, 2 млн теңгеге жеткен. Қадағалау органының ұсынған актісі мен заңда көзделген шараларының нәтижесінде мекеме қарызын толық жапты, ал жауапты лауазымды тұлғалар тәртіптік жауапкершілікке тартылды. Бұл жағдай жұмыс берушілер үшін жалақы төлеу тәртібін бұзу — тек ішкі шаруашылық мәселе емес, заң талаптарын тікелей бұзу екенінің айқын дәлелі болды.
Прокуратура өкілдері еңбекке ақы төлеуді «ең алдымен орындалуға тиіс міндет» ретінде қарастырып, борышты созбалаңға салуға жол бермейді. Еңбек кодексіне сай, қызметкердің еңбегі уақтылы және толық көлемде төленуге тиіс, ал кешіктіру немесе негізсіз ұстау орын алса, жұмыс беруші әкімшілік және тәртіптік салдарға ұшырайды. Байзақтағы тексерулер дәл осы құқықтық ұстанымның нақты іске асқан үлгісін көрсетті: қаржы тәртібі реттеліп, қызметкерлердің ақшасы өздеріне қайтарылды. Жұмыскер үшін бұл — отбасылық бюджет пен күнделікті тұрмысқа тікелей әсер ететін мәселе; сондықтан да еңбекақыны кешіктіруді «техникалық ақау» немесе «уақытша қиындық» деп жұмсартып қабылдау заң алдында ақталмайды.
Ағымдағы жылы облыстық прокуратураның уәкілетті органдармен бірлескен шаралары арқасында еңбекақы қарызы жинақталған өзге кәсіпорындарда да оң өзгеріс тіркелді: 1 213 жұмыскерге тиесілі 241 млн теңгенің төленуі қамтамасыз етілді. Бұл — тек цифр ғана емес, әр отбасының табысы мен әлеуметтік тұрақтылығы қалпына келді деген сөз. Жалпы алғанда, өңір прокурорлары 16 мыңнан астам адамның еңбек құқықтарын қорғады. Мұндай көрсеткіштер жүйелі жұмыстың жүріп жатқанын аңғартады: арыз-шағымдарды қарау мерзімдері сақталады, тексерулер нақты тәуекелге бағытталады, заң бұзушылық анықталған сәтте процессуалдық құралдар дер кезінде қолданылады.
Еңбек дауларының алдын алуда ашықтық пен қаржылық тәртіп маңызды. Жұмыс берушілер жалақы қорын жоспарлағанда нақты табыс пен міндеттеме теңгерімін сақтауы, коллективтік шарт талаптарын жаңартып отыруы және есеп айырысудың айқын кестесін бекітуі тиіс. Қызметкерлерге түсіндіру жұмыстары да назардан тыс қалмауы керек: еңбекақы төлеу мерзімі, сыйақы шарттары, ұсталымдардың негіздемесі, есеп-қисап құжаттары қолжетімді әрі түсінікті болуы қажет. Осындай ішкі тәртіп сақталса, жалақы бойынша берешек сияқты жанжалға алып келетін факторлардың өзі жойылады. Ал даулы жағдай туындаған кезде, қызметкердің құқықтық көмекке жүгінуіне барлық арна ашық: тікелей жұмыс берушінің кадр-құқық бөлімі, еңбек инспекциясы, татуластыру комиссиясы, прокуратураға өтініш беру тетіктері жұмыс істейді.
Прокуратура тарапынан бұл бағыттағы бақылау жалғасады. Негізгі басымдық — еңбекақыны кешіктірудің тамырын уақытылы кесу, яғни берешек жиналмай тұрғанда қаржылық тәуекелдерді анықтап, жұмыс берушімен дереу жедел жоспар қабылдау. Заңның үстемдігі дегеніміз — қызметкердің еңбегі әділ бағаланып, уақтылы өтелуі. Жамбыл облысының тәжірибесі көрсеткендей, қатаң құқықтық бақылау мен нақты жауапкершілік тетіктері бар жерде еңбекақы тәртібі орнығып, кәсіпорындардың да, жұмыскерлердің де сенімі артады.
